Lemniscaat

Filosofie

Beeld- en geluidsfragmenten bij Ger Groot, De geest uit de fles


Heideggers hut Om rustig te kunnen werken en de stad te ontvluchten, kocht Heidegger kort voor het verschijnen van Zijn en tijd een ‘hut’ in het Zwarte Woud. Die hut was halverwege de jaren zestig, toen deze foto’s genomen werden, van vrijwel alle moderne gemakken verstoken. Water moest gehaald worden uit een bron en een ascetische kaalheid kenmerkte de vertrekken, waardoor ieder voorwerp er vanzelf betekenis kreeg. Verbondenheid met het land (de Heimat) en de eenvoud van het leven kwamen erin tot uitdrukking.

Het ‘terhanden-zijn’ speelt zich voortdurend af in ons leven. Maar hoe werkt het? De ‘terhandenheid’ (Zuhandenheit) schuilt in de vanzelfsprekendheid van het alledaagse en daarom slaan we er zelden acht op. Een goed voorbeeld is het zetten van een handtekening. Die komt alleen maar goed op papier wanneer hij zonder bijzondere aandacht in één keer met de pen wordt neergezet. Sommigen menen dat daarom aan de handtekening, product van het samengaan van hand en pen, de persoonlijkheid van de schrijver af te lezen valt. Gaan we bij het zetten ervan nadenken, dan komt er meestal een rare, niet te herkennen krabbel uit.

De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp. Observatie maakt een voorwerp tot een object. Dat is wat er gebeurt in de ‘voorhandenheid’. Daardoor wordt analyse mogelijk, maar het voorwerp wordt daarmee wel buiten onze levende omgang met de wereld geplaatst. De theoretische blik plaatst het object op afstand: we hebben er geen directe voeling meer mee, maar worden toeschouwers in een theater. Naarmate in de loop der eeuwen het taboe op anatomisch onderzoek afneemt, gebeurt dat ook met het menselijk lichaam. Het lichaam wordt als een voorwerp onderzocht op het beroemde schilderij van Rembrandt, De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp (1632). Dat levert heel veel kennis op, maar ook de overtuiging dat het lichaam manipuleerbaar is en onderworpen mag worden aan onze wil.

Heidegger op de hak genomen. Om zijn filosofie op een adequate manier uit te drukken, schiep Heidegger een eigenzinnig begrippenapparaat en een zeer idiosyncratische schrijfstijl. Op geestige wijze is die door de Duitse zanger Thomas Pigor op de hak genomen in het reggae-achtige lied Was ist sein? De onnavolgbare tekst, waarin ook Hannah Arendt nog even wordt aangeroepen, moeten we wel onvertaald laten.

Hannah Arendt, Erinnerung an Martin Heidegger: Vortrag zum 80. Geburtstag Martin Heideggers (1969).