Lemniscaat

Filosofie

Beeld- en geluidsfragmenten bij Ger Groot, De geest uit de fles

Na de Tweede Wereldoorlog en als reactie op het totalitarisme van de Sovjet-Unie zou George Orwell – net als de Wiener Kreis – kritiek leveren op het misbruik van de taal en de manipulatie daarvan – de zogenaamde Newspeak. In zijn dystopische roman 1984 uit 1949 deed hij dat op satirische wijze. In 1954 werd het boek voor het eerst verfilmd.

Heidegger leest Hölderlin: een fragment uit The Ister. Een film van David Barison en Daniel Ross.

‘Strategisch stemmen’ op grond van verkiezingsvoorspellingen is een van de beste voorbeelden van de wisselwerking tussen de mens als onderzoeksobject en als actief subject. Wanneer de peilingen wijzen op winst voor een bepaalde partij, kan dat voor kiezers reden zijn om hun oorspronkelijke stemvoornemen te wijzigen. De voorspelling wordt ontkracht door het simpele feit dat zij wordt gedaan. Emile Roemer ondervond dat in de verkiezingen van 2013 aan den lijve: hij stond langdurig hoog in de peilingen, maar de uitslag viel tegen.

In het structuralisme wordt de mens een stuk op een schaakbord; wat hij kan en mag doen wordt bepaald door de formele regels van het spel. In Portmeirion in Wales wordt dat zichtbaar in een scène uit de tv-serie The Prisoner uit de late jaren zestig, die daar door fans af en toe wordt nagespeeld.

De koosjere keuken. Regels zoals Lévi-Strauss die vaststelde bij indiaanse culturen, zijn ook elders terug te vinden, meende hij. Een goed voorbeeld is de koosjere joodse keuken waarin vlees- en melkproducten niet samen mogen worden bereid en geconsumeerd. In de termen van het structuralisme zijn het tekens die elkaar uitsluiten. Daarom worden keukens zo ingericht dat voor elk van beide categorieën een apart deel van de ruimte en van de keukenmachinerie is gereserveerd.

Zelfs binnen één taal kunnen woorden (‘tekens’) soms geheel verschillende betekenissen krijgen binnen verschillende subsystemen: dialecten, nationale taalvarianten, etc. Het Spaans, met zijn enorme verspreiding over de wereld, is daarvan een goed voorbeeld: ¡Qué dificil es hablar el español!

Uitvaart in clubkleuren. Het voetbalshirt is een sterk identificatieteken van een club. Maar hoe dat shirt eruitziet is in principe willekeurig. Het had ook heel anders kunnen zijn. De functie ervan is in de eerste plaats het verschil duidelijk maken tussen spelers van het ene elftal en die van het andere. Lijken de shirts bij een bepaalde wedstrijd te veel op elkaar, dan kan een van beide elftallen bij die gelegenheid spelen in een ander shirt. Het belangrijkste is het maken van het onderscheid of differentie. De inhoudelijke en zelfs emotionele betekenis die spelers en supporters daaraan hechten – identificatie met de club – is pas op grond daarvan mogelijk.

Semiotiek: wat we niet zien in de film Eyes Wide Shut.

In oktober 1972 gaf Jacques Lacan een gastcollege aan de Universiteit van Leuven, waarbij hij door een student plotseling onderbroken werd. Het college werd gefilmd, een van de weinige documenten waarin de opmerkelijke stijl van college-geven door Lacan bewaard is gebleven.